Schöne schijn

0 Posted by - 1 september, 2009 - Boeken, NWT Mag. (Natuur & Techniek)
Beeld: Palgrave Macmillan

Maak kennis met enigma Jan Hendrik Schön. De aimabele Duitse fysicus van Bell Labs hield de gehele wetenschappelijke wereld voor het lapje. Eugenie Reich ontsluiert op verfrissende wijze ‘The Biggest Fraud in Physics’.

TAMAR STELLING
natuurwetenschap & techniek | sept 2009 | nummer 9

In 2002 kwam aan het licht waarom de grootste doorbraken in de nanotechnologie tot dan toe onnavolgbaar waren – zelfs voor hun geestelijk vader: wonderkind Jan Hendrik Schön. Alle experimenten die Schöns karrenvracht aan artikelen ondersteunden, hadden simpelweg nooit plaatsgevonden. Schön had de gegevens op vernuftige wijze bij elkaar gefantaseerd. Toen horden wetenschappers Schöns successen maar niet konden reproduceren, ging ten langen leste een belletje rinkelen bij enkelen, wat leidde tot zijn val. Maar wel pas nadat de farce laboratoria wereldwijd veel tijd en geld had gekost.

Reich zet de gebeurtenissen goed beschreven en vlot uiteen, beginnende bij Schöns jeugd. Halverwege het boek zakt de spanningsboog wel wat in. Het blijft maar wachten op die ontmaskering van Schön en de mogelijke dramatische gevolgen, die in de laatste dertig pagina’s van het boek toch minder spectaculair lijken dan gehoopt. Waarom deed Schön wat hij deed? Antwoord op de hamvraag komt er helaas niet. Reich kondigt dit wel vrij vroeg aan en maakt zich er gemakkelijk vanaf door te beweren dat een beter beeld van Schön te verkrijgen was aan de hand van mensen om hem heen, dan door hem direct vragen te stellen. Veelbetekenende inzichten in zijn persoon blijven echter uit. Zelf deed hij me denken aan voormalig sterjournalist Stephen Glass van Amerikaans opinietijdschrift The New Republic. Hij was ook al zo’n groot doch bescheiden talent, maar fantaseerde de helft van zijn verhalen bij elkaar.

Toch verschaft het boek wel degelijk inzicht, bijvoorbeeld in de kwestie hoe het toch zover heeft kunnen komen. Aan de hand van fraudeurs uit het verleden (zelfs de grote Newton fingeerde ooit experimenten) en de verre van ideale wetenschapspraktijk anno nu, wordt steeds duidelijker door welke mazen Schön handig heen wist te glippen. Verhelderend is de uitspraak van Cambridge-fysicus Peter Littlewood: “Een tijd lang geloofde ik niet dat het fraude kon zijn, omdat ik er niet bij kon hoe één persoon dat allemaal zou kunnen verzinnen. Maar toen realiseerde ik me: we hebben het met z’n allen verzonnen.” Daarmee doelt hij op de wetenschapper die, geïntrigeerd door het vraagstuk waarom iets niet werkt, eerder verwoed oplossingen zoekt dan ziet dat hij wordt voorgelogen. Schön kreeg zijn alibi’s op een presenteerblaadje aangereikt. Hij stond niet voor niets bekend als een wetenschapper die goed kon luisteren.

Het leuke aan dit boek is diens actualiteit. Elk personage leeft nog en is googlebaar. Tevens laat Reich een verrassend groot aantal Nederlanders de revue passeren, waaronder wetenschappers uit Groningen en Delft. Ruth de Boer herinnert zich het schandaal nog goed. Ze was destijds één van de promovendi die aan de TU Delft tevergeefs probeerde Schöns werk te reproduceren. Achteraf is ze er niet rauwig om. “Ik heb nooit bereikt wat ik me had voorgenomen, mijn resultaten stelden immers in vergelijking met die van Schön niets voor. Maar toen Schön wegviel behoorden ze opeens tot de besten op aarde!”

Reich vraagt zich af of Schön vrijuit had kunnen gaan, als andere wetenschappers zijn ongefundeerde claims tijdig, op wat voor manier dan ook, wisten te bevestigen. Een legitieme zorg, want de ideeën van Schön waren wel degelijk goed – het schortte alleen aan de uitvoering. Zo lijkt Schön bovenal de onfeilbare reputatie van natuurkundig onderzoek geschaad te hebben. Zelf heeft hij altijd volgehouden niet schuldig te zijn aan fraude. Wat er uiteindelijk van Schön geworden is, weet niemand.

Plastic Fantastic – How the Biggest Fraud in Physics Shook the Scientific World
Eugenie Samuel Reich
Palgrave MacMillian, 2009, €24,99
ISBN 978 0 230 22467 4