ROAST Joep van Lieshout

8 Posted by - 5 november, 2014 - De Balie, Roasts
Vlnr: Tamar Stelling, Ellen ter Gast & Ine Poppe – foto: Joan van Nispen tot Sevenaer

Tamar Stelling
De Balie, Amsterdam | 5 november 2014 | 20:00 – 22:00

[1:19:40 – 1:29:00] Dus.. Nou ik ga wat minder hoog van de toren blazen. Dat lijkt me gezien m’n leeftijd wel zo gepast.

Joep. Ik heb de laatste tijd een hoop stukken over je gelezen en elke scheet die je laat, wordt met lovende recensies ontvangen. Je hebt het succes aan jouw kant. Jouw werk maakt mensen blij. En je doet er geen vlieg mee kwaad. Alhoewel, ik zou niet raar opkijken als er onder jouw atelier nog ‘ns een gangenstelsel van aan elkaar gekluste sekscaravans wordt aangetroffen, á la Josef Fritzl. Je weet wel die Oostenrijker. Maar genoeg over seks. Ik wil het niet hebben over je hobbies, maar over je vak.

Kunst maken, kunstenaar zijn. Hoe doe je dat eigenlijk? Daar bestaan verschillende opvattingen over. Vitruvius vond dat een kunstenaar begaafd moet zijn, goed moet kunnen luisteren, schrijven, maar ook dingen moet weten van geometrie, optica en goed zijn met cijfers. Bekend zijn met geschiedenis, filosofie. Hij moet muziek kennen, iets weten over het recht, natuurkunde, de bewegingen van de planeten, iets over medicijnen. En zo nog wat dingen. De grote Joep van Lieshout ziet dat anders. Hij zei laatst in het blad Kunstbeeld: “Verdieping is niet zo mijn ding. Het kost teveel tijd. Het ontneemt me mijn vrijheid.” Hoezo echt iets weten van de wereld, waar je op reflecteert?

En oh wat is Joep ook wars van regels. De regels van de architectuur bijvoorbeeld. Want regels zijn dingen waar je je ook weer in moet verdiepen. Allemaal zo eindeloos beperkend.

Toch is Joep in zijn nihilistische kunstopvatting ook weer niet helemáál afkerig van regels, elk interview weer debiteert hij wijsheden van het kaliber:

  • Kunst stelt alleen maar vragen en geeft geen antwoorden;
  • De toeschouwer interpreteert mijn werk maar, ik wil daar niks over zeggen;
  • Maar, ik houd mensen wel graag een spiegel voor;
  • En ik speel daarbij liefst met tegenstellingen, zoals daar zijn: goed en slecht of intuïtie en ratio.

Bij ieder ander zou je denken: wat een platgetreden kunstclichés, welk een postmoderne verkleedpartij van totale leegte. Maar bij een man met de statuur van Joep ga je tussen de regels door lezen. Je draait de woorden om en om als Rubiks kubus, op zoek naar diepere lagen, zwanger van betekenis. Je móet haast wel iets gemist hebben. Hier staat niet wat er staat. Toch?

En als je dan zelfs met een microscoop nog niks vind, denk je: het zal wel aan mij liggen.

Toch één interview zette jou voor mij in een compleet ander daglicht. April 2010. In Middelburg onthul jij jouw nieuwe sculptuur ‘De Ontknopping’. Het is een oranje boom. Door Middelburgers uitgekozen middels een wedstrijd. Men merkt op, dat het winnende werk zo goed keurt bij de dakpannen.

Een meisje van lokale omroep TV Walcheren vraagt jou: “Hoe voelt deze overwinning?” Je bent even beduusd. “Overwinning?” Zo had je het nog niet bekeken: deze plaatsing van een sculptuur in de tochtige Zacharias Jansenstraat godbetere het, tegenover de Chinees.

Maar je herpakt je razendsnel en bent meteen ‘heel erg blij dat jouw werk uitgekozen is’. “Joep, een oranje boom, hoe kwam je er toch op”, vraagt het meisje. Dat was natuurlijk een heel proces.

En ik denk oh nu gaan we het krijgen: boomvormstudies en eierstokkenesthetiek, ‘De Ontknopping’, dus ontluikende knoppen, ‘deflowering’, is er nog iets met utopieën en dystopieën uit de kast te halen? Maar dan zeg je, in alle ernst: “Er zijn hier veel verschillende versies aan vooraf gegaan. Een groene.. een paarse.. een bruine en een rooie. En uiteindelijk heb ik in mijn atelier toen het bijna af was, toch gekozen voor een oranje boom.”

Toen zag ik het: aan jou is een groot komisch talent verloren gegaan. En sinds dat filmpje zie ik al jouw uitingen in de media in dat licht. Neem de NRC Next. April dit jaar.

Kop: ‘Aanbid de aarde en haar grondstoffen’. Hoe lossen we de problemen op van deze tijd? We moeten dwars gaan denken. En vanuit die dwarse mindset stel jij de ‘Euthanasiedeal met de Belastingdienst’ voor. In ruil voor Belastingvoordelen bij leven, laten oudjes zich dan vrijwillig euthanaseren op hun 75ste verjaardag. Scheelt de samenleving weer zorgkosten. Wat is het toch een tijdloze, goeie grap, het naar een andere wereld helpen van bevolkingsgroepen waar je het nut even niet van inziet.

Joep, zolang jij de plaatselijke intelligentsia bereid vindt om alles op te tikken, blijf het publiek wegblazen met je oorspronkelijke geest. Zeg wat je wilt, ‘s lands zegen heb je. Toch een mooi ding, die vrijheid van meningsuiting.

En het is spijtig dat dit waanzinnig belangrijke thema, vrijheid van meningsuiting, zó op de gaapreflexen werkt. Gelukkig heeft Joep ook daar getracht iets op te verzinnen. Hij bracht ons: het Orakel. En helemaal in de geest van die vrijheid van meningsuiting is alles al wel gezegd over dit Orakel. Met een kritische noot van Bas Heine in het NRC aan de ene kant, en een enthousiaste verdediging door onvermoed fan en VVD-fractievoorzitter Halbe Zijlsta bij Jeroen Pauw op tv aan de andere kant.  

Zijlstra die een kunstwerk aanprijst is toch zoiets als de paus die reclame maakt voor condooms. Je gaat nog eens heel kritisch kijken naar dingen waar je eigenlijk geen mening over had.

Zo ook ik, en Joep ik zie wel mogelijkheden in dat pratende hoofd. Kritiek te over, dus mag ik hier voor de verandering een suggestie doen? Volgend jaar als dit Orakel wordt hergebruikt – want ja he, de subsidies zijn op – zet het dan niet weer neer op De Dam, maar vijf kilometer verderop bij het WTC. Je weet wel, waar al die banken staan, ABN AMRO, ING. En dan leg je er een bom onder. Niet zomaar een bom, maar de Transparency Grenade van critical engineer Julian Oliver.   

Dat is een bom die dataverkeer uit de lucht plukt, reconstrueert en zichtbaar maakt. Dus laat hem afgaan nabij een bankgebouw en voila, je orakel schreeuwt bankgeheimen door Amsterdam Zuid. Je krijgt er sowieso gezeik mee, maar dat zou ík nou écht heel interessant vinden.

Joep en ik zou het ook zo’n mooie ontwikkeling vinden. Als je na dat hele AVL-Archeon vol alarmerende materie als de Unabomber, gekke sektes, slaven, uitbuiting, concentratiekampen, prostitutie, megalomane geslachtsorganen en een terugkeer naar de industriële revolutie, jij je publiek eens zou verontrusten met een intellectuele uitdaging.

Joep je hebt wel gezegd voor jou is kunst maken net als poepen. Plees zijn ook een Leitmotiv in jouw werk. De openbare ruimte is jouw toilet. Van Lieshout en de lust van ontlasting. Je zei: “Je hebt een idee in je hoofd dat poep je uit dat raak je nooit meer aan.” Dat verklaart misschien die conceptuele diarree. Joep in het kleinste kamertje is het uitstekend lezen. Ga vezels eten. Geef wat meer substantie aan je grote boodschap en herklei die AVL-shit!

Als je om iets geeft, dan treed je het kritisch tegemoet. Opdat we niet met z’n allen wegzinken in het moeras van elkaar bevestigende, dodelijke onverschilligheid. Dat is althans mijn devies. Toch Joep het moet gezegd, hoe jij hier gelaten deze Roast zit te ondergaan, daar kan menig lichtgeraakt kunstenaar of kunstinstelling nog een puntje aan zuigen. Dus, alle lof. Applausje voor Joep!