Made by Bacteriën

0 Posted by - 1 oktober, 2013 - Exposities, NRC Next
Beeld: Kleurpoepende slakken, Lieske Schreuder

Biodesign // Waarom geen huis gemaakt van groeiende bomen? // Of beton dat wordt gerepareerd door microben? // De expositie Biodesign in Rotterdam toont ontwerpen die slim gebruikmaken van de natuur

TAMAR STELLING
MEDEWERKER TECHNOLOGIE
nrc.next | 1 oktober 2013 | p. 16 & 17

Rotterdam. Hoe krijgen we de elf miljard mensen die tegen 2100 de aarde bevolken gelukkig, maar ook duurzaam? Het is een vraag die vele ontwerpers plaagt. Maar, wandelend door de expositie Biodesign in Het Nieuwe Instituut in Rotterdam, lijkt mogelijke verlossing uit onverwachte hoek te komen: het rijk der microben.

Het minileven is hip. En je weet dat iets hip is als zelfs het wereldwijde designbureau IDEO gaat prutsen met bacteriën in wonderlijke patronen ‘voor de lol’ en iedereen oproept ‘biohacker’ te worden.

Overbevolking

Eerst eens in kaart brengen hoe groot het bevolkingsprobleem precies is, moet de curator van Biodesign en auteur van het gelijknamige boek, William Myers hebben gedacht. De tentoonstelling opent met het niet eerder vertoonde werk Bio City Map van het Amerikaanse kunstenaarscollectief Terreform ONE.

Een projectie van de wereldkaart op een uitgevouwen, regelmatig twintigvlak hangt aan het plafond. Elk driehoekig vlak is een soort gebergte in 3D dat een toekomstige populatiedichtheid van dat gebied weergeeft. Aan de achterkant van de kaart hangen vijfentwintig petrischaaltjes met twee lagen van uitgegroeide, rood- en groen fluorescerende E.coli-bacteriën.

„We hebben de populatiegroei in vijfentwintig grote steden willen bestuderen, niet met wiskundige modellen, maar door te kijken hoe bacteriën zich zouden voortplanten binnen de grenzen van de stad”, legt Mitchell Joachim, medeoprichter van Terreform ONE uit. „De analoge studie van de groei van bacteriën levert potentieel meer onvoorziene gedragsresultaten op dan een simulatie van groei in een computermodel.” De bacteriële groeivoorspellingen zijn geprojecteerd op de muur. Groene E.coli’s geven de huidige populatie aan, rode E.coli’s de toekomstige uitwassen. Hoe gaan al die vervuilende mensen straks wonen? De stress zit er meteen al goed in.

Levend huis

„De integratie van biologische processen in alles wat we maken en gebruiken moet leiden tot betere ecologische prestaties”, zegt curator Myers. Hij bedoelt: als onze werktuigen ‘natuurlijker’ worden, dan doen ze gewoon mee in de levenscyclus. Dan zitten we straks niet met vervuiling en zeeën vol plastic. Dat verklaart de ‘bio’ in Biodesign.

En er is steeds meer biodesign aan de gang. Een videoscherm laat het experimentele BIQgebouw (Bio Intelligent Quotient) in Hamburg zien, dat deze lente in gebruik werd genomen. Het gebouw oogt groen door een façade van panelen vol algen die alleen door te groeien het gebouw van energie voorzien. Want om de zoveel tijd worden de algen uit hun vertikale tanks geoogst en vergist tot brandstof die wordt verbrand en die zo elektriciteit genereert.

Maar waarom stoppen bij een levende façade? Terraform One stelt een geheel levend huis voor, de Fab Tree Hab, met draagmuren en -balken van levende bomen. „Je huis zou in een kleine twaalf jaar ‘afgroeien’”, zegt Myers. Het is geen nieuw idee. In de noordoostelijk gelegen Indiase deelstaat Meghalaya, die de zwaarste regenval ter wereld kent, verbinden ze al eeuwen rivieroevers met elkaar door de snelgroeiende wortels van rubberbomen tot enorme bruggen te vlechten. Maar niemand wil nog geld steken in het project, al kan het prima werken.

Slakkenpoeplinoleum maak je door slakken papier te laten eten en de poep te persen

Het meest levensvatbaar lijkt vooralsnog het inzetten van steeds meer natuur in onze leefomgeving. Dat planten een luchtzuiverende werking hebben is allang bekend, maar nu is er ook het Fytoremediatie Systeem van The Center for Architecture, Science and Ecology (CASE) in New York. Myers: „Het is een luchtfilter die geen filter heeft als filter, maar planten. Wat blijkt, met name de wortels van planten hebben een sterk zuiverende werking door de micro-organismes die op die wortels leven, die schadelijke stoffen razendsnel afbreken.”

Slakkenpoeplinoleum

Niet alleen breken micro-organismes razendsnel af, wat ze doorgaans zelfmaken is ook heel goed afbreekbaar. Biodesign laat een hoop nieuwe, minder vervuilende materialen zien – gemaakt door microben. Neem het BioConcrete van Henk Jonkers van de TU Delft. Beton met slapende microben erin, die wakker worden bij scheurtjes – en dus lucht – in beton en die de scheur maken met de stoffen die ze afscheiden.

Of het slakkenpoeplinoleum van Lieske Schreuder, gemaakt door slakken papier te laten eten en de gekleurde poep samen te persen tot plasticachtige lagen. Waarom niet meteen wereldwijde implementatie? Zoals altijd is ook hier het probleem: tijd en geld. „Het kost 32 slakken ongeveer drie weken, en mij vijf A-viertjes gekleurd papier en drie uur werk om tot een vierkante decimeter slakkenpoepsubstantie te komen”, zegt Schreuder.

Eigenlijk is geen van de aanwezige materialen echt cost- competitive. Behalve EcoCradle, een verpakkingsmateriaal à la piepschuim van het worstelstelsel van paddenstoelen. Het wordt inmiddels gebruikt door onder meer computerfabrikant Dell. Myers: „Nee, maar bedenk wel dat we in dat soort kostenplaatjes zoiets als ‘impact op het milieu’ nooit meenemen. Langzamerhand wordt de balans een beetje rechtgetrokken, bijvoorbeeld met CO2-belasting, maar dat gaat veel te langzaam. En tel je de bescherming van biodiversiteit of luchtzuivering mee bij de winst, dan zijn de materialen en objecten die we laten zien bij Biodesign super cost- competitive!”

Concept art

BioDesign laat een hoop gave toekomstmuziek zien: levende wolkenkrabbers, vertikale bossen, planten met wortels die uitgroeien tot geparfumeerd kant. Kleding en schoenen van bacterieel cellulose. Planten die onderdelen groeien in plaats van vruchten, en gebruiksvoorwerpen die je na het plukken zelf in elkaar moet zetten – IKEA in je achtertuin. Lampen die hun elektriciteit trekken uit de mosjes in de tafel. Robots die hun energie halen uit het eten van vliegjes. Kleurrijke biobrandstofinstallaties van algen in ons huis. Decoratieve petrischaalcanvassen die zich vullen met microleven in de lucht en uitgroeien tot pointillistische spektakels.

Maar het is wel jammer dat Myers nergens écht een kritische kanttekening plaats bij de uitbuiting van die nieuwe life science-technologieën. Is het wel ethisch nieuwe organismen te maken voor onszelf? Welke weerslag hebben die nieuwe beesten en planten op de natuur? Hoe beleeft al dat omgebouwde leven dit eigenlijk zelf? Biodesign is nu vooral een blije viering van het huwelijk tussen microbes en techniek.

Biodesign @ Het Nieuwe Instituut.
Museumpark 25, Rotterdam.
27 september t/m 5 januari