Lekker jezelf zijn met een pruik op

0 Posted by - 8 mei, 2012 - Features, NRC Handelsblad, NRC Next
Beeld: Shakugan no Shana, Diana de Mol

Niet alleen met Hello Kitty verovert de Japanse cultuur de wereld. In Nederland verkleden steeds meer mensen zich als mangafiguren.

TAMAR STELLING
nrc.next | 8 mei 2012 | p. 4 & 5
NRC Handelsblad – Mens& | 8 mei 2012 | p. 1 & 6

Een blauwharige loopt langs, met lichtpaarse ogen. Naast haar een jongen in zwart gewaad met rode wolkjes erop. Hij heeft knaloranje haar in horizontale pieken en drie zwarte staafjes door zijn neusbrug. Zijn irissen zijn net draaikolken. Beiden gebaren wild om zich heen – martial arts? – en gooien er Japanse kreten uit. Heten ze op normale dagen misschien Joany en Valentijn, nu roepen mensen verrukt ‘Hinata!’ of ‘Yahiko!’

Ze verbeelden twee karakters uit de populaire mangastrip Naruto Shippuuden: een serie over een ninjadorp dat de ene na de andere ontbering voor z’n kiezen krijgt. Ze zijn omringd door honderden anderen, eveneens uitgedost als een Japanse stripheld naar keuze. Het resultaat: een kakofonie aan de meest waanzinnige en bonte kostuums. Wc’s zijn getransformeerd tot verkleedruimte. Overal ontstaan spontaan toneelstukjes tussen onbekenden.

We zijn op een animeconventie: een viering van Japanse populaire cultuur. Nederland kent er steeds meer en ze worden steeds beter bezocht. De eerste animeconventie ontstond in 1999 op een uit de hand gelopen filmavond. De eerste conventie trok 200 man. Inmiddels zijn dat er een kleine 2.500. In 2009 begon Tsunacon met 750 bezoekers. Dit jaar trok het evenement 2.500 bezoekers. De destijds 18-jarige Martijn Brandwijk nam het initiatief. „Mijn con is eerder een uit de kluiten gewassen forummeeting”, zegt Brandwijk. Want fora, op internet, zijn dé plek waar de nieuwe generatie animefans elkaar vindt. Zeker in Nederland, waar anime amper te zien is op televisie en er nauwelijks Nederlandstalige manga worden uitgegeven.

Japanse populaire cultuur kent drie hoofdvormen: manga, anime en games. Manga is de Japanse variant op strips. Anime is geanimeerde manga, of tekenfilm. „Manga en anime worden nog vaak geassocieerd met uitzinnig geweld en hele rare seks”, zegt Niels Viveen hoofdschuddend. Hij is de geestelijk vader van de oudste animeconventie in Nederland: Animecon.

In werkelijkheid hebben manga en anime meer van doen met ongeëvenaard verfijnde verhaallijnen, die goed het midden weten te houden tussen fantasie en realiteit, humor en drama, geweld en kawaii: kleine pluizige beestjes in pastelkleuren met grote ogen die alleen maar willen knuffelen en zachtjes om aandacht piepen.

Neem de anime Ghost in the Shell van Mamoru Oshii. Majoor Motoko Kusanagi is een geoptimaliseerde cyborg die terminator-style bad guys uitschakelt voor haar mini-politieteam. Ze is het product van weefselkweek in een mechanische ‘stellage’. Alleen haar hersenen en een deel van haar ruggenmerg zijn organisch, waardoor ze in een futuristisch Tokio nog net binnen de categorie ‘mens’ valt voor de wet. Tussen het van gebouwen afspringen, onzichtbaar worden en brainhackers tot pulp slaan door, wordt ze geplaagd door existentiële vraagstukken. Als haar lichaam gebouwd is, haar hersenen zijn opgekweekt en haar kennis en ervaringen geüpload –wat precies is dan de ‘ghost’, haar essentie, in haar cybernetische ‘shell’? Wat maakt een mens tot mens?

„Hoofdpersonen in anime zijn wel vaker verscheurd”, zegt Viveen. „Ook gaan ze, wanneer je enorm veel sympathie voor ze hebt opgebouwd, nogal eens dood. Het is niet altijd het goede dat wint. En is het kwaad wel zo kwaad?” De goed uitgewerkte verschillende facetten van de verhalen is wat veel westerlingen trok, toen manga en anime begin jaren tachtig uit Japan kwamen overwaaien via Hongkong en Californië – waar van oudsher veel Japanners wonen.

In Japan is nooit neergekeken op manga zoals Europa neerkeek op strips. Japanse kinderen werden er niet dom van. „Deze Japanse ‘strips’ waren er in zekere zin altijd al, Japan heeft een hele lange tekentraditie”, zegt Ivo Smits, hoogleraar letteren en culturen van Japan aan de Universiteit Leiden. Na de Tweede Wereldoorlog werd de stripproductie en het stripvertellen door dokter en tekenaar Osamu Tezuka naar een hoger niveau getild. „Hij creëerde personages als acteurs, als vaste cast. Dat is vernieuwend geweest. Ook die karakteristieke mangastijl, van grote ogen en lijnen die snelheid suggereren, begint bij hem.”

Decennialang floreerden de manga en anime geïsoleerd in hun thuisland. Fans uit het Westen bleven een beperkte groep. Pas met de komst van de dvd en internet begon de Japanse popcultuur aan een niet te stuiten opmars in de wereld. „Er zijn nu zoveel manga’s in Japan als dat er mensen en emoties zijn”, zegt Viveen. „Je hebt een manga over het koken van noodles, over hoe je moet golfen, over een voetballer die probeert de national league te bereiken en hoe hij dan met zijn teleurstelling omgaat als het weer niet lukt – al driehonderd delen lang.”

„Er zijn manga en anime over bejaarden in bejaardentehuizen, gericht op bejaarden”, valt de secretaris van Animecon Matijs de Jong enthousiast in. „Bij Donner komen nu wijnkenners naar de stripafdeling omdat ze gehoord hebben van de manga Drops of God.” In deze manga tracht bierverkoper Kanzaki Shizuku in de voetsporen van zijn vader te treden: een fameus wijnkenner van wie hij vervreemd is en die inmiddels is overleden. De lezer van de manga leert over wijn terwijl Shizuku – die tot dan toe geen druppel wijn gedronken had –wijnen ontdekt. „Als een wijn alleen al genoemd wordt in deze mangareeks jaagt dat de prijs van de wijn in heel Azië op. ” Dit overkwam bijvoorbeeld de bordeauxwijn Château Mont-Pérat 2001 in 2007, nadat de manga vertaald was naar het Chinees. De zurigheid van de relatief onbekende wijn werd door Shizuku vergeleken met de stem van Freddy Mercury, verpakt in het vette geluid van gitaren en drums. Prompt verkocht een Taiwanese wijnhandelaar vijftig kisten Mont-Pérat in twee dagen. De Franse eigenaren van de wijngaard trokken kort daarop de stekker uit hun telefoon, om van de overweldigende vraag uit Azië af te zijn.

MANGA-EVENEMENTEN

Nederland

    • Animecon, Almelo, 18-20 mei
    • Abunai!, Veldhoven, 24-26 augustus
    • MGC Experience, Utrecht, 27 oktober
    • Nishicon, Haarlem, 17-18 november

België

    • Atsusacon, Antwerpen, 14-15 juli
    • F.A.C.T.S., Gent, 20-21 oktober
    • Japan Expo Belgium, Brussel, begin november

„Dan heb je nog homo-erotische manga voor vrouwen, door vrouwen”, jubelt Viveen. „Daar zijn we hier gewoon nooit opgekomen!” Liefhebbers van manga en anime over deze boys love – of yaoi – en tegenhanger girls love – of yuri – hebben overigens sinds 2009 een eigen con, Yaycon, in Enschede. Die trok dit jaar vijfhonderd bezoekers. Opvallend veelmeisjes waren er verkleed als mannelijk mangapersonage.

Wat verklaart die plotselinge groei aan conventies? „Een deel is gewoon organische groei”, zegt De Jong. „Maar het is ook een optelsom van groei uit verschillende hoeken.” Van belang zijn de vrouwen of jonge meisjes. „Als jij als meisje strips wilt lezen die op jou gericht zijn, dan moet je niet op de Nederlandse stripmarkt zijn –mits je van paarden houdt.” Belangrijk is ook het groeiende aandeel van de gamers. Conventies hebben steeds grotere gamerooms waar mensen elkaar virtueel te lijf kunnen gaan, of juist samen op quest. Denk aan Final Fantasy, Soul Calibur of Tekken. „Verder zien we een sterke toename van ‘creatievelingen’, als dat een categorie is”, zegt Viveen. „Dat komt door de populariteit van de cosplay competities, misschien wel het belangrijkste con-onderdeel.”

Cosplay of costume play is de term die de Japanse gamedesigner Takahashi Nobuyuki in de jaren tachtig bedacht toen hij stuitte op een opmerkelijk fenomeen binnen de sciencefiction- en fantasyscene in Amerika: het je verkleden en gedragen als een favoriet personage uit strip, film of computerspel. Precies wat tienduizenden Nederlanders nog altijd doen op fantasy fairs. Cosplay is zo eigenlijk een westerse vinding, maar eentje die Japan zich met verve eigen maakte.

In cosplaycompetities is het zaak dat je, alleen of in een groep, voor een minuut of vijf je manga- of animekarakter met een stukje vooraf ingestudeerd theater zo accuraat mogelijk neerzet. „Dus stel je bent Darth Vader: geen mensen gaan knuffelen.”

In 2011 werd de Nederlandse cosplayscene internationaal bekend. Ronald Boom werd tweede als Brother Petros uit Trinity Blood op de Euro Cosplay Championships in Londen. Op het wereldkampioenschap cosplay of de World Cosplay Summit in Nagoya wonnen Ilona Arends en Diana de Mol de Cyperous Prize – prijs voor de beste pruik – als Arika Yumemiya en Nina Wong uit Mai Otome.

„Waren er rond 2004 een stuk of honderdvijftig echte cosplayers in Nederland, dat is nu makkelijk het tienvoudige”, zegt Nicolle Lamerichs. Lamerichs is medeorganisator van Yaycon en promoveert op fanculturen aan de Universiteit Maastricht. Ze onderzoekt waarom mensen op conventies doen wat ze doen, in vol ornaat. Het is geen escapisme, zegt ze. „Cosplay is een heel complex identiteitsspel waarin mensen niet alleen maar een verhaal imiteren, maar ook proberen er een eigen draai aan te geven. Dat is niet per se escapisme, dat is hoe wij omgaan met fictie. En of je dat nou heel expliciet doet door cosplay of alleen Goede Tijden Slechte Tijden kijkt en denkt ‘gut, wat gaat Ludo morgen doen’: je bent bezig met fictie, je wilt er iets meer mee. Dat zegt iets over hoe de beleving van verhalen werkt.” Cosplayers zijn soms maandenlang bezig met het in elkaar zetten van een eigen kostuum. Er eentje kant-en-klaar kopen is not done.

Op internetfora en op Facebook vind je een duizelingwekkende hoeveelheid foto’s van cosplayers op cons. „Mensen bespreken en bewonderen elkaars kostuums. Deze wereld is echt losgezongen van de fictieve wereld van manga en anime alleen.”

De concultuur in Nederland drijft op jongeren. Animecon heeft met 22 de hoogste gemiddelde leeftijd. Maar volgens Viveen en De Jong, zelf begin veertig, kan die leeftijd makkelijk stijgen. „Op Animecon 2012 is een sake-tasting?”, zegt De Jong hoopvol. Voor 2014 heeft het Tropenmuseum in Amsterdam in elk geval een grote manga-anime-cosplay overzichtstentoonstelling gepland. Misschien zal dat de veertigers over de streep trekken.