Kawaii!

0 Posted by - 22 juni, 2012 - Boeken, NRC Handelsblad

Vreemde voorkeur van Japanners voor de schattige Lolita en Hello Kitty

Tamar Stelling
nrc.next | 25 juni 2012 | p. 24
NRC Handelsblad – Boeken | 22 juni 2012 | p. 16

Schattig zijn is misschien wel nergens zo’n complexe aangelegenheid als in Japan, een land dat schattigheid nu zo’n drie decennia lang succesvol exploiteert. Daar dat Japanse schattige een steeds grotere greep heeft op Nederlandse jongeren, komen hoogleraren Ivo Smits en Katarzyna Cwiertka van de faculteit Japanstudies van de Universiteit Leiden met de eerste Nederlandstalige artikelenbundel vol academische duiding van het schattigheidsfenomeen, ook wel ‘kawaii’ geheten. Hello Kitty & Gothic Lolita’s. Schattigheidscultuur in Japan bestaat uit acht artikelen, waarvan zes geschreven door internationaal bekende japanologen, die bespreken wat kawaii was en is en hoe het zich zoal manifesteert.

Heel Japan is ondergedompeld in een dikke laag kawaii. Alles, tot aan de logo’s van ministeries, de politie en zelfs het leger, is lief, klein en pluizig. Zo nam de beeltenis van Hello Kitty reeds winkels, banken, postkantoren en postzegels over. Ze is er voor iedereen, want haar basisstemming is ambigu. ‘Niet vrolijk, niet verdrietig of geïrriteerd, en zodoende klaar om alles wat haar bewonderaars op een willekeurige dag voelen te absorberen en te weerkaatsen,’ schrijft Brian McVeigh.

Toch wordt door niemand meer schattigheid uitgedragen dan door de ‘shojo’ – ooit een aanduiding voor meisjes van rond de twaalf, oud genoeg om in een fabriek te werken. Inmiddels staat shojo niet meer per se voor een geslacht of een leeftijd, maar voor een levensfase tussen kind zijn en volwassen worden in, waar steeds meer Japanners – overwegend meisjes en vrouwen – in willen blijven hangen. Hun voornaamste wapen in die strijd: het schattigheidsideaal. Maar waarom juist dit? Wat is de aantrekkingskracht van het schattige?

Aan de ene kant spreken academici van een nostalgie naar jeugd, ontkenning van volwassenheid, gematerialiseerd in de vorm van schattige objectjes. In Japan zelf gaan wel stemmen op dat Japanners een langzaamaan infantiel wordend volkje zijn met een overgevoeligheid voor modegrillen. Maar zij die het zonniger inzien spreken van kawaii als iets dat ingegeven is door een onafhankelijke levenslust. Van ‘een meer geradicaliseerd verzet tegen controle, een machtsstructuur die met de wereld van de man wordt geassocieerd,’ aldus Kitty Zijlmans. Een leuke anekdote komt uit het zakentijdschrift Fortune, dat meldde dat ‘serieuze zakenvrouwen Hello Kitty-producten de vergaderkamer binnenbrengen’ bij wijze van stilzwijgend verzet tegen hun mannelijke tegenhangers.

Dus als mannen graag zien dat je je als vrouw sexy kleedt, verzet je je door bijvoorbeeld gehuld te gaan in babyroze Victoriaanse meisjestenues die aan elkaar hangen van de strikjes. En zie, de Japanse Lolita is geboren, met eigen Lolita-merken als Moi-même-Moitié of Baby, The Stars Shine Bright en met een heuse Gothic & Lolita Bible die voorschrijft wat de nieuwste trends zijn in schattige, gemoderniseerde en eclectische Victoriaanse rouwkleding.

Zelfs de logo’s van politie en het leger zijn lief, klein en pluizig 

En is het schrift heel belangrijk, zoals in Japan, dan bedenk je met je vriendinnen gewoon een platte variant op dat schrift vol onnavolgbare ‘gyaru-moji’ of meisjes-schrifttekens. Dankzij de bij mobiele telefonie behorende, voorgeprogrammeerde alfabetten, gebruiken Japanse meisjes in berichten aan elkaar een veelvoud aan wiskundige symbolen of Griekse en Cyrillische letters. Zo ontstonden ook de liggende emoticons die doen denken aan schattige mangabeestjes, geschikt voor de uitdrukking van een breed scala aan basisexpressies als ‘yeah’: \(^o^)/ of ‘ik hoor je niet’: <<(-.-)>>.

De Japanologen in het boek spreken soms van een ‘semantische elasticiteit’ van termen, of ‘antifonaal gezang’, maar verder is Hello Kitty & Gothic Lolita’s een toegankelijke en verrassende verhandeling over al wat maar kawaii kan zijn; anime (Japanse tekenfilms, red.), make-up, mode, prullaria of kunst.

Het boekje zelf ziet er ook erg koddig uit. Jammer is wel dat er binnenin niet wat meer werk is gemaakt van beeld, bij een zo mooi te illustreren fenomeen als schattigheid. In zwart-wit komen de mierzoete kawaiikleurtjes van de Lolita’s niet goed uit de verf. En als je de animeheldinnen van animelegende Hayao Miyazaki bespreekt moet je ze eigenlijk ook even in volle glorie laten zien.

De vraag waarom kawaii wereldwijd – en vooral in Nederland – bij jongeren zo aanslaat blijft onbeantwoord. Wat de westerling ermee doet of wil zeggen – ook al is het in strijd met de Japanse shojo – is daarom wellicht een leuk onderwerp voor een volgend boek.

Ivo Smits en K atarzy na Cwiertka: Hello Kitty & Gothic Lolita’s.
Schattigheidscultuur in Japan.
Leiden University Press, € 19,95