Experiment in de bergen

0 Posted by - 1 april, 2011 - Interviews, NWT Mag. (Natuur & Techniek)
Beeld: Andonowati @ Lawangwangi, Didi, Kon-Tiki Photography

Ze wil kunst en wetenschap bij elkaar brengen. In Indonesië betrad NWT Magazine de ongewone wereld van dr Andonowati, wiskundige, kunstliefhebber en, sinds een jaar, initiator van een ‘landgoed’ waar wiskundigen en kunstenaars zij aan zij werken. ‘Ook voor mij is dit een experiment, ik heb nog geen formule.’

TAMAR STELLING
nwt magazine | april 2011 | nummer 4

Rijdend door het berggebied van Mekarwangi net buiten Bandung in Indonesië, kom je – als je de goede afslag weet te vinden – op een pas geasfalteerde weg terecht. De weg voert langs een groot, strak ogend gebouw, dat vol staat en hangt met moderne Indonesische kunst. Op de tweede etage, met uitzicht op omliggende valleien, zit een energieke Indonesische vrouw in haar kantoor. Het is duidelijk dat zij het kunstzinnige geheel bestiert, al is het bepaald niet alleen kunst wat de klok slaat: de whiteboards achter haar aan de muur staan vol wiskundige vergelijkingen.

Dr Andonowati (‘Nee, ik heb geen achternaam, en dat is nog vrij lastig als je salaris wilt ontvangen van universiteiten in het buitenland’) is niet gemakkelijk onder een noemer te vangen. Ze is hoogleraar wis- en natuurkunde aan de technische universiteit van Bandung, maar ook als docent mathematische wetenschappen verbonden aan de Universiteit Twente. Haar specialisme is het modelleren en simuleren van kustgolven, oppervlaktewater, havenconstructies en andere waterzaken. Maar haar passie ligt bij de kunst. En bij die wonderlijke plaats in de bergen waar we haar ontmoeten: het pas geopende Lawangwangi Science and Art Estate.

Een ‘landgoed’ gewijd aan wetenschap en kunst. Wat moet ik me daarbij voorstellen? Het Lawangwangi Science and Art Estate is de naam van dit achtduizend vierkante meter grote terrein inclusief het gebouw, waar sinds de opening begin 2010 mijn twee instituten huizen. Het één – ArtSociates – houdt zich bezig met Indonesische contemporaine kunst. En het andere instituut, LabMath Indonesia, is een wetenschapsinstituut gewijd aan het modelleren en simuleren van water- en golfgerelateerde problemen. Er zijn meestal zo’n vijf à tien mensen op projectbasis aan het rekenen in het LabMath. Dus: wetenschap en kunst.

Wat is ArtSociates dan precies? Een galerie? Nee, ArtSociates is eerder een soort etalage, niet een galerie of museum. De opbouw van ArtSociates is erg beïnvloed door Science Parks zoals je die in Europa rondom universiteiten hebt. Alles begint daar bij de onderzoeksinstelling, meestal de universiteit. Die is op zichzelf niet winstgevend, maar biedt wel een aantal zaken die geld kunnen opleveren, zoals de mogelijkheid om onderzoek te doen, of het commercieel inzetten van een gedane uitvinding. Zo ontstaan spin-offs die wél winstgevend zijn. Zie ArtSociates als de onderzoeksinstelling, die als doel heeft winstgevende spin-offs op aarde te zetten, maar dan met betrekking tot kunst in plaats van wetenschap.

Zoals? Zoals de Bandung Contemporary Art Awards (BaCAA), een prijs die we hebben opgezet vanuit ArtSociates. Eind februari was de eerste uitreiking. Het is nu al de grootste contemporaine kunstprijs in Indonesië.

En zo’n spinoff is dan winstgevend? De prijs is verbonden met veilinghuis Sotheby’s. We kregen voor de BaCAA 2011 zo’n 600 inzendingen. Er is maar één echte winnaar, maar Sotheby’s veilt de 25 belangrijkste werken. 50 Procent van die opbrengst gaat naar BaCAA die daarvan dan weer 10 procent afstaat aan ArtSociates.

U financiert al deze ondernemingen zelf. Mag ik een impertinente vraag stellen: hoe komt u aan het geld? Ik heb mijn vorige huis goed kunnen verkopen, nadat het in 2005 de prijs ‘Beste Huis van Indonesië’ won van het architectenvakblad Skala+. Het huis werd ontworpen door Baskoro Tedjo, die in 2002 als winnaar uit de bus kwam bij de door onszelf uitgeschreven ‘Andonowati & Brenny’s House Design Competition’ (Andonowati is gehuwd met de Twentse hoogleraar mathematische fysica Brenny van Groesen – red.).

Laat een druppel melk vallen in rood gemaakt water en je krijgt iets wat wetenschappers absoluut verbaast

Dus u bent behalve wiskundige een soort beschermvrouwe van de kunsten. Wel vraag ik me af waarom u kunst en wetenschap – hoe uniek ook – onder één dak hebt gehuisvest. Voor mij zijn kunst en wetenschap twee zijden van dezelfde medaille. Ik had het geluk dat ik als kind goed was in wiskunde en daar privéles in kreeg van mijn arme ouders, en de pech dat ik juist door die minder fortuinlijke achtergrond niet eens mocht denken aan kunst als mogelijke carrière. Maar bloed kruipt waar het niet gaan kan. De vader van mijn eerste vriend was kunstenaar (de bekende islamitische kunstenaar Ahmad Sadali, red.) en mijn eerste man zat in de kunsthandel. Zodoende is het Lawangwangi de belichaming van mijn twee grootste passies. Maar mijn hoop voor het samenbrengen van beide in één pand is dat er een kruisbestuiving ontstaat tussen wetenschap en kunst.

Hoe ziet u zo’n kruisbestuiving dan voor zich? Wat mij opvalt is dat kunstenaars vaak conceptueel heel sterke ideeën hebben, maar gewoon de technische basis missen om de uitvoering ervan tot een goed einde te brengen. Daar kan de wetenschap de kunst aanvullen.

En ja, kijk, ook voor mij is dit een experiment. Ik heb het antwoord of de formule nog niet. Maar door kunst en wetenschap te huisvesten in dezelfde omgeving, in hetzelfde pand, werken de mensen verbonden aan zowel LabMath Indonesia als ArtSociates zij aan zij. Misschien niet aan dezelfde projecten, maar je moet toch ergens beginnen? Waar je mee omgaat, daar raak je door besmet. Ik stuur aan op een samenwerking waar ik de mogelijkheid en de bereidwilligheid van beide partijen zie.

Is er al zo’n samenwerking tot stand gekomen? Ja, bijvoorbeeld in de lente van 2010. Toen stuurde ik kunstenares Christine Ay Tjoe voor drie maanden naar de vloeistoffysicagroep van Detlef Lohse aan de Universiteit Twente. Christine worstelde met een kunstinstallatie waarbij uit een smeltende kaars vallende spijkers in een bak met bloem moesten vallen, nadat ze waren afgeketst op een onder de kaars staand boeket van fietsbellen. Het idee was dat de spijkers via die bellen een soort melodie ten gehore zouden brengen, en dat gecombineerd met het visuele effect van het opstuivende bloem. Helaas verhinderde het kaarsvet dat de spijkers genoeg moment hadden om goed op de fietsbel terecht te komen en mooi in het bloem te ploffen.

En toen dacht u: echt iets voor de groep van Lohse? Vooraf wisten we niet precies welke van zijn modellen Christine kon gebruiken, maar Lohse heeft mooie experimenten in de stroming van granulaire media (korrelvormige materialen, red.). Kennis die ze kon toepassen in haar werk. Daar komt bij dat Lohse één van de snelste camera’s ter wereld heeft. Die maakt meer dan een miljoen foto’s per seconde. En daar komen gigantisch fraaie dingen uit. Laat een druppel melk vallen in rood gemaakt water, en je krijgt iets wat wetenschappers absoluut verbaast. Uiterst kleine druppeltjes van honderdste millimeters groot, die opspatten in de vorm van een soort kroon, en alle exact half rood en half wit zijn. Absoluut krankzinnig. Echt materiaal voor kunstenaars.

Was het een succes? Ja en nee. De kaars is niet verder gekomen dan de conceptfase, want eenmaal in Twente werd Christine gegrepen door iets anders, namelijk de wonderlijke eigenschappen van het materiaal silicone, een plastic. Daar kwam een promovendus mee aanzetten.

Wetenschappers vinden het wel verfrissend, zo iemand uit een heel andere wereld. Inspirerend

Je kunt in Nederland een siliconenbrei kopen waarvan je zelf een plastic laag kunt maken. Je doet twee componenten bij elkaar, nadat je het verdeelt op een glazen plaat. Als je het eraf schraapt, krijg je materiaal van een paar millimeter tot een halve centimeter dik waarin je kunt krassen of op kunt tekenen. Zo’n laag is heel flexibel. Je kunt het ook ophangen als een spandoek. Het kan volledig doorzichtig zijn. Christine maakt daar nu schilderijen mee, die we hopelijk eind 2011 exposeren in het Lawangwangi. Uiteindelijk doet Christine nu dus iets volledig nieuws met puur technische materie, zij het niet met de modellen van Lohse wat we hadden gedacht.

En de wetenschappers? Zitten die wel te wachten op kunstenaars in hun lab? In Indonesië staan wetenschappers niet open genoeg voor dit soort samenwerkingen. Ze zijn vrij academisch, constant aan de productie van papers en niet getraind om hun kennis toe te passen op een product. Aan de Universiteit Twente ligt dat gelukkig anders, is mijn indruk. Daar vindt men het wel verfrissend, zo iemand uit een heel andere wereld. Inspirerend.

Wel heb ik twijfels gekregen over mijn oorspronkelijke opzet waarbij ik een kunstenaar lukraak in een onderzoeksteam plant. Het is soms moeilijk communiceren tussen beide partijen, mede door de taalbarrière. En het is altijd oppassen dat zo’n samenwerking niet te geforceerd gaat voelen. Daarbij willen veel kunstenaars niet naar Twente. Dat is niet exciting; ze willen naar de kunststad Berlijn.

Ziet u uzelf nog tot kunst komen gebaseerd op eigen onderzoek? Een kinderwens die in vervulling gaat? Ja, ik denk het wel. Ik zou graag iets doen met sensoren, voor interactief werk. Dat als je een sensor passeert er iets verschijnt. Lichten die veranderen. Ik was laatst in Berlijn en daar had je zoiets. Mijn lichaam werd geprojecteerd op de muur, en veelvouden daarvan liepen met mij mee over die muur, terwijl de kleur alsmaar veranderde.

Sensoren, dat ligt ook binnen uw veld? Het is allemaal gebaseerd op dezelfde wiskunde, op dezelfde wijze van modelleren.

Maar goed, samen een kunstwerk tot stand brengen – dat is alles, wat betreft kunst en wetenschap? Nee, zeker niet. Iets anders waaraan ik nu werk en waarvoor ik beide partijen nodig heb, noem ik ‘micro-educatie’. Door onder andere mijn bezigheden is de grondprijs hier sterk gestegen. De oorspronkelijke bergbewoners, die eigenlijk alleen een beetje aan landbouw doen, worden er langzamerhand uitgekocht. Er blijft niets voor ze over. Ik wil deze mensen emanciperen, ze bewust maken van hun situatie en ze een nieuwe vaardigheid aanleren waarmee ze toegevoegde waarde hebben voor het gebied.

Dat wil ik doen met ‘activiteiten-simulatorruimten’, die ik nu aan het bouwen ben. Dat zijn ruimten die je kunt inrichten naar de activiteit die je op dat moment wilt simuleren. Als je bijvoorbeeld mensen wilt leren om gastvrij om te gaan met hotelgasten, dan bouw je de ruimte om tot hotelkamer. Of als je een pottenbakkerij wilt simuleren, dan kan dat ook. In die ruimten kun je de bevolking leren hoe ze bijvoorbeeld een pottenbakkerij neerzetten en managen, om kunstenaars bij te staan in hun creaties.

Of je kunt ze er andere technieken bijbrengen, die wetenschappelijk vernieuwend zijn en toepasbaar bij kunstwerken.

Totdat Mekarwangi op de kaart staat als één groot brandpunt voor alles wat te maken heeft met wetenschap en kunst? Dat is wel het doel, ja.

 

Andonowati

1963 Geboren in Magelang, Midden-Java
1986 BSc wiskundige logica, Institut Teknologi Bandung (ITB), Indonesië
1991 Msc wiskundige fysica, McGill University, Canada
1995 Promotie wiskunde aan McGill University
1996 Msc in informatica, University of Concordia, Canada
1997 Universiteit Twente. Ontmoet haar man, prof dr Brenny van Groesen
1999 Terug naar Bandung en het ITB
2010 Lawangwangi opent eind januari haar deuren
2011 Start BaCAA